ساختمان

مطالعه موردی: روستاهای کهریز و سیف آباد در شهرستان بیجار

نویسندگان: دکتر حسین فراهانی(استادیار گروه جغرافی دانشگاه زنجان)

جلال بسطامی(کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی)

چکیده:

با توجه به نقش موثر آب در توسعه زندگی انسان در دنیای امروز و در راستای مهار و مدیریت آب، از دهه 1950 میلادی به بعد در جهان نهضت عظیم سدسازی شروع شد و در حال حاضر کمتر رودخانه ای در جهان یافت می شود که سدی بر آن احداث نشده باشد. همه سدها با هر هدف و برنامه ای که ساخته شوند به اجبار برای بستر سازی مخزن آن، مقداری از زمین را به زیر آب می برند که هر چه سد بزرگتر باشد این مقدار از زمین بیشتر می شود. به فراوانی پیش آمده است که در اختصاص دادن زمین برای احداث سدهای بزرگ چندین روستای کوچک و بزرگ به همراه باغات و مزارع به زیر آب رفته اند و ناچارا تخلیه شده اند. یک نمونه از این موارد سد تالوار در شهرستان بیجار است که  6 روستا را به طور کامل به زیر آب برده و اراضی کشاورزی 6 روستای دیگر را هم به مقدار زیادی به زیر آب برده است. هدف این تحقیق تبیین اثرات اقتصادی سد تالوار بر فعالیتهای کشاورزی و گردشگری روستاهای پیرامونی سد می باشد نوع تحقیق کاربردی و روش مورد استفاده اين پژوهش، جزو تحقیقات كيفي و ابزار جمع آوري داده‏ها مصاحبه انفرادی و گروهی، یادداشت‏برداری، ضبت صدا و مشاهده می‏باشد می باشد و براي گردآوري داده ها از روش هاي کتابخانه اي و ميداني ( مشاهده و مصاحبه) استفاده شده است. یافته های این تحقیق نشان داد که از دیدگاه ساکنین محلی احداث سد تالوار برای این روستاها اثرات توسعه ای در بر نداشته است.
واژگان گلیدی: سد تالوار، اثرات اقتصادی، توسعه کشاورزی، روستاهای پیرامون، دهستان بابارشانی
 
مقدمه
در میان موجودات زنده، تنها انسانها توانسته اند که با نیرویی به نام عقل و تفکر به مرور به مداخله در محیط پیرامون بپردازند تا بلکه بتوانند نیازها و کاستی های زندگی خویش را تا حد ممکن برطرف سازند. از آنجایی که جوامع باستانی و مدرن برای معیشت، تجارت و بقای جامعه در حاشیه رودخانه ها، وابستگی زیادی به رود داشته اند برای ادامه کشاورزی و تولید غذا یا باید آنقدر به رود خانه نزدیک می شدند که البته خطر سیلاب آنها را تهدید می کرد، یا باید رود خانه را به مزرعه نزدیک می کردند و مزرعه را آبیاری می نمودند(رنان،30:1388) که البته در میان همین جدالها بود که انسان توانست در 3 هزار سال قبل از میلاد ابتدا در اردن و بعد در مصر رودخانه را مهار نماید و به اصطلاح سد را برای اولین بار در تاریخ بسازد(WCD-2000:8). بدون شک تامین آب با هر روش یا وسیله ای، از مهمترین مسایل جوامع انسانی بوده است. در این میان سدها نقش بسیار مهمی در ذخیره سازی برای منابع آب  جاری دارند. (M. Sait Tahmiscioglu et al, 760: 2008 از قرن 20 کشور های توسعه یافته سردمدار سدسازی در جهان هستند و اکثر رودهای کشورهای خود را با سدسازی  مهار و کنترل نموده اند تا آب ذخیره شده را برای امورات کشاورزی، صنایع،  شهرنشینی، و هیدرو الکتریک مصرف نمایند . به دلیل افزایش اهمیت آب، در ابعاد مختلف در زندگی انسانها  به ویژه در 50 سال گذشته بیشتر کشورها از جمله ایران برنامه ها و سرمایه گذاریهای گسترده ای را به منظور کنترل وتنظیم آب از طریق ساخت سازه های مهندسی، بویژه سدها ، انجام داده اند(شرکت مديريت منابع آب ايران،1384) زیرا که سدها با نگه داشتن و ذخیره سازی آب فرصت مدیریت کردن آب را برای استفاده در بخشهای گوناگون فراهم می سازند( Bird,Jeremy:2006).
بیان مساله
به طور کلی پدیده های جغرافیایی دارای دارای دو بعد محتوا وکالبد هستند، محتوا همان خصوصیات اقتصادی و اجتماعی وکالبد همان ویژگی های فضایی-کالبدی است. محتوا وکالبد پدیده ها با هم رابطه دارند و بر یکدیگر تاثیرگذارند. متناسب با هر محتوی، کالبد خاصی وجود دارد، ومتناسب با هر کالبد محتوای ویژه ای شکل می گیرد(رضوانی،97:1390). پس با توجه به نکته فوق می توان گفت که عموما درکنار هر عملکرد مثبت انسان در راستای ترقی و پیشرفت، که لازمه آن دخالت در طبیعت باشد(که همان کالبد است)؛ تبعات وآثار منفی هم شکل خواهد گرفت. این مساله به اقدامات دولت ها در اجرای تصمیمات شان برای آبادانی و توسعه سرزمین هایشان هم مربوط است زیرا که دولت ها با برنامه ریزی های گوناگون در صدد رهایی از وضع نامطلوب موجود هستند و سعی دارند که به وضعیت مطلوبی در آینده دست یابند؛ معمولا برنامه ریزی بر اساس توسعه همه جانبه، تحت نظارت سازمان های دولتی صورت می پذیرد زیرا بر پایه اقتصاد آزاد (بخش خصوصی) منافع عمومی جامعه استحصال نمی گردد بعنوان مثال کنترل، مهار و مدیریت منابع آب در جهت توسعه و آبادانی سرزمین و توسعه همه جانبه جامعه توسط سازمانهای دولتی انجام می شود. نکته اساسی که در این جا باید به آن اشاره شود که شناخت منافع عمومی چگونه صورت گرفته است؟ معمولا در حالتی که دولت اقدام به صرف هزینه می نماید خودش هم منافع عمومی را تشخیص می دهد. از آنجایی که دولت ها حامی منافع جوامع شهری می باشند پس در این میان جایگاه عدالت اجتماعی و عدالت محیطی متزلزل می شود(شکویی 1387: 50- 51) از جمله می توان به مساله احداث سدها اشاره کرد. براساس تجربه و مطالعات ارزیابی که بر سدها انجام شده است، تبعات منفی مساله فوق می تواند شامل این موارد باشد: جابجایی اجباری روستاهای مستغرق – تبعات اجتماعی و ناسازگاریها در اسکان مجدد –بیکاری- مهاجرت- ناهنجاریهای اجتماعی - از بین رفتن تمامی علایق ودلبستگی های روستاهای واقع در مخزن سد – اثرات زیست محیطی، کاهش سطح ایستابی آبهای زیر زمینی، شوری آب، خاک وموارد دیگر (رحمتی، نظریان، 1389). با این حال بنا به گزارش کمیسیون جهانی سدها، اثرات مفید سدها را هم باید در نظر گرفت که در مجموع این اثرات در سه بخش قابل مطالعه است:
1- اثرات اقتصادی       2- اثرات اجتماعی     3 - اثرات زیست محیطی
شکل1:ابعاد گوناگون اثرات سد

منبع :WCD: 2006
   سدها دارای اثرات مفید اقتصادی – اجتماعی برای بهره برداران هستند و بنا به نظر برخی از محققان، برای ترقی و توسعه در بخش های گوناگون، بهتر است که کشورهای در حال توسعه اقدام به سد سازی نمایند تا از این طریق  بتوا نند زیر ساختهای لازم را برای کشاورزی، انرژی و بهداشت فراهم نمایند ICID . CIID, 2010)).  مثلا در پارادایم مدیریت دولتی منابع آب(the managerial – governance paradigm )، سد به عنوان بهترین ابزار شناخته شده است تا هم در دوره کمیابی آب وهم برای اعمال مدیریت بر منابع ملی آب از آن بهره گرفت(UNESCO PUBLISHING, FRANCE 2011)
در دره رودخانه تالوار بیجار، فعالیتهای کشاورزی، دامداری و صیفی کاری رونق بسیار زیادی دارد و یکی از مناطق حاصلخیز شهرستان بیجار به حساب می آید؛ روستاهایی با قدمت بسیار زیاد بر اساس اصل دسترسی نزدیک به منابع آب، در کرانه این رود مهم و سرشاخه های آن شکل گرفته اند، در طی قرون متمادی آن چنان با رود تالوار مانوس شده اند که نام و نان و شیوه کار و معیشت خود را وابسته به تالوار می دانند.(مریوانی،1383،ص45) رود تالوار در استان کردستان، از کوههای قروه ودهگلان سرچشمه می گیرد و جزو حوضه آبخیز دریای خزر است و بعد از طی مسافتی و زهکشی آبهای اطراف، به دره فراخ و وسیع محدوده ای به نام دهستان بابارشانی می رسد؛ که در گذر از تنگه کوه چنگ الماس، سدی به نام تالوار بر روی رودخانه بسته شده است. نکاتی که در اینجا ذهن هر پژوهشگری رابه خود مشغول می دارد این است که اثرات سد احداث شده بر این روستاها چه خواهد بود. با توجه به مطالب مذکور، سوالات فراوانی به ذهن خطور می کند که این پژوهش با توجه به سوال زیر به مطالعه و بررسی خواهد پرداخت
v    احداث سد تالوار تا چه حد موجب بهبود پایداری اقتصادی روستاهای پیرامون سد شده است؟
   با توجه به سوال فوق، فرضیه زیر قابل طرح بوده و در این تحقیق مورد آزمون قرار می گیرد:
v    سد تالوار نتوانسته است موجب بهبود پایداری اقتصادی  و اجتماعی  روستاهای پیرامون سد می گردد.
در راستای توسعه و ارتقاء جایگاه اقتصادی- اجتماعی و محیطی دهستان، بویژه روستاهای پیرامونی سدتالوار، بهره گیری از تمامی فرصتهای عرضه شده در این شرایط، شناخت تهدیدها، در چارچوب الگوی توسعه پایدار؛ پژوهش حاضر در حد مقدور هدف فوق را دنبال می نماید.
مواد و روش تحقیق
شهرستان بیجار وسیعترین شهرستان استان کردستان می باشد، که در شرق وشمال شرق استان کردستان دارد. دهستان مورد مطالعه در این پژوهش، دهستان حومه بابارشانی است(شکل 1). دهستان حومه بابارشانی دارای 34 روستاست که25 مورد از آنها دارای سکنه می باشد. عرض جغرافیایی : 35درجه و 34 دقیقه تا 35 درجه و48  دقیقه – طول جغرافیایی: از  47درجه و 34 دقیقه  تا 47 درجه و 58 دقیقه به مساحت 755 کیلومتر مربع می باشد. بارندگی منطقه در دوره 35 ساله در ایستگاه کلیماتوژی بیجار 442 میلیمتر و در ایستگاه سینوپتیک بابارشانی328 میلیمتر است و میانگین سالیانه دما 11.9 درجه سانتیگراد در ایستگاه بابارشانی گزارش شده است. میانگین رطوبت نسبی سالانه 5/42 درصد در ایستگاه بابارشانی است

شکل 3:  موقعیت دهستان بابارشانی و سد تالوار در تقسیمات سیاسی کشور
سد تالوار در بهار 1392 آبگیری و افتتاح گردید. مشخصات این سد در جدول(1) آمده است:
جدول(1)
نام سد
نوع سد
حجم مخزن
ارتفاع از پی
طول سد
طول تاج
عرض تاج
مساحت مخزن
دبی خروج
سد تالوار
خاکی با هسته
رسی
500 میلیون
متر مکعب
88 متر
22کیلومتر
529 متر
12متر
33000 هکتار
170 مترمکعب
در ثانیه
مسخصات کلی سد تالوار
هدف از احداث سد تالوار بدین شرح است: اين سد در مرز 3 استان زنجان، همدان، کردستان واقع شده است. هدف از اجراي اين طرح افزايش سطوح زير کشت و توليد کشاورزي، توسعه صنايع وابسته به کشاورزي، اشتغال زايي و پيشگيري از مهاجرت بي رويه روستاييان، افزايش متوسط در آمد کشاورزان، ايجاد شرايط توسعه و رشد بخشهاي مختلف اقتصادي و جلوگيري از سيل و مهار طغيان رود خانه تالوار است(روابط عمومی شرکت آب منطقه ای زنجان- 1388) به طور رسمی در افتتاح سد تالوار عنوان گردید که با استفاده از سد مذکور هشت هزار هکتار از اراضی بیجار و بیست و چهار هزار هکتار از اراضی خدابنده و سالیانه قرین به نود کیلومتر مکعب آب شرب همدان تامین خواهد گردید.
روش تحقیق:
این مطالعه به روش کیفی انجام شده است. برای این منظور، تمامی مطالب اعم از مصاحبه و دست نوشته‏ها از طریق تحلیل محتوا ( Kippendorff, 2004: 162-180 & Polity, 2006: 332-336) مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. براي گردآوري داده‏ها در اين مطالعه از منابعي همچون كتب و مجلات چاپي و منابع اينترنتي بهره برده و در بخش ميداني نيز از مصاحبه‏های انفرادی و گروهی به همراه مشاهده مستقيم، یادداشت‏ها و صداهای ضبط شده استفاده گردید. به منظور انتخاب نمونه‏ها در ابتدا به افراد كليدي مشخص، مراجعه و سپس از آن‏ها خواسته شد كه افراد ديگري را معرفي نمايند. این روند تا زمانی ادامه پیدا کرد که جریان تولید اطلاعات به صورت یکنواخت و تکراری درآمد.   
جامعه مورد مطالعه در این پژوهش کشاورزان روستاهای پیرامون سد تالوار هستند که در پی احداث سد، بخشی از مزارع و باغات آنها به زیر آب رفته و بعبارتی این املاک را تا زمان انجام این تحقیق از دست داده اند که در 2 روستای کهریز، سیف آباد واقع شده اند و دارای 85 خانوار می باشند(البته سایر روستاهای پیرامون به دلیل اینکه هنوز آبگیری سد به طور کامل صورت نگرفته است مورد مطالعه قرار نگرفته اند).
نتایج
به منظور تحلیل داده‏های جمع آوری شده، مراحل زیر یکی پس از دیگری با دقت فراوان انجام شد:
-          ابتدا تمامی داده ها اعم از مصاحبه ها و مکالمه‏های ضبط شده، یادداشت‏های میدانی و نقشه‏های ترسیم شده به متون نوشتاری تبدیل شدند.
-         سپس کلیه‏ی متون نوشتاری همراه با یادداشت‏های میدانی و نوارهای پیاده شده مجدد مورد بازبینی قرار گرفتند. در این مرحله هدف اصلی این بود که با مرور مکرر داده‏ها دید کلی نسبت به داده‏های جمع‏آوری شده کسب شود.
-         در مرحله‏ی بعدی، با استفاده از استراتژی جمله به جمله، عبارت‏های مهم و مرتبط با موضوع پژوهش مشخص شدند.
حاصل انجام مراحل فوق، جدول زیر است که پیامدهای احداث سد تالوار برای روستاهای کهریز و سیف آباد در پیرامون سد تالوار را در پی داشته است
جدول(2)
ردیف
اثرات اقتصادی سد سلیمانشاه از دیدگاه کشاورزان مورد مطالعه
1
100% اراضی آبی روستاهای مذکور به زیر آب رفته اند
2
عدم امکان آبیاری اراضی باقیمانده
3
از بین رفتن صیفی کاری و مابقی کشتهای آبی
4
بعمل نیامدن کشتهای جدید در روستاهای مذکور
5
بهم خوردن راههای ارتباطی مابین مزارع و روستاهای دیگر
6
عدم سرمایه گذاری بر روی اراضی کشاورزی باقی مانده
7
عدم پرداخت بهای اراضی که به زیر سد رفته اند
8
کاهش وسعت مراتع مورد نیاز دامداری
9
کاهش فعالیت دامداری و در پی آن کاهش درآمد در زمینه دامداری
10
از بین بردن زمین‏های کشاورزان روستا
11
عدم پرداخت هزینه بابت خراب کردن محصول و زمین کشاورزان روستا
12
جذب گردشگر و امکان رونق یابی قیمت اراضی حاشیه سد
13
عدم افزایش سرمایه گذاری روی زمین‏ها
14
تبدیل شدن قسمتی از زمین‏های آبی روستا به دیم
15
امکان افزایش درآمد و اشتغال ناشی از افزایش گردشگری
16
آسیب رساندن گردشگران به محصولات مردم منطقه
17
عبور و مرور بیش از حد ماشین‏های سنگین برای احداث سد، به جاده‏های روستا
18
عدم بازسازی راه های ارتباطی روستا پس از خرابی
19
به دلیل برداشت بیش از حد ماسه از رودخانه آب رودخانه پایین رفته و باعث خشک شدن مراتع روستا شده است
20
عدم پرداخت هزینه از بین بردن زمین و محصولات کشاورزان به آن‏ها
21
عدم امکان تامین آب شرب برای روستاها
22
افزایش رطوبت هوا و تاثیر مثبت آن بر پوشش گیاهی و محصولات کشاورزی
23
سد مذکور باعث به وجود آمدن روش‏های آبیاری جدید در روستا نشده است.
24
عدم توجه به روستاهای نزدیک سد
25
اهداف مثبت سد برای روستاهای پایین دست
26
امکان فعالیت پرورش ماهی در سد
27
استخدام پاره وقت و استفاده از نیروی انسانی روستاهای مذکور در زمان احداث سد تالوار
28
بازگشت برخی از اهالی روستا که قبلا به شهر مهاجرت کرده بودند و موجبات فعالیتهای اقتصادی را فراهم نموده اند.
 
بررسی نکات مربوط به کشاورزی
جدول (2) نشان می دهد که روستاییان هم جوار سد در خصوص مسایل کشاورزی که بعد از احداث سد برایشان پیش آمده است بیشتر ابراز نارضایتی می کنند تا این که در این شرایط جدید احساس سودمندی بنمایند. فهرستی از نظرات روستاییان مورد مطالعه درباره کشاورزی به شرح زیر است:
100% اراضی آبی روستاهای مذکور به زیر آب رفته اند، عدم امکان آبیاری اراضی باقیمانده، از بین رفتن صیفی کاری و مابقی کشتهای آبی، بعمل نیامدن کشتهای جدید در روستاهای مذکور، بهم خوردن راههای ارتباطی مابین مزارع و روستاهای دیگر، عدم سرمایه گذاری بر روی اراضی کشاورزی باقی مانده، عدم پرداخت بهای اراضی که به زیر سد رفته اند، کاهش وسعت مراتع مورد نیاز دامداری، کاهش فعالیت دامداری و در پی آن کاهش درآمد در زمینه دامداری، از بین بردن زمین‏های کشاورزان روستا، عدم پرداخت هزینه بابت خراب کردن محصول و زمین کشاورزان روستا، عدم افزایش سرمایه گذاری روی زمین‏ها، تبدیل شدن قسمتی از زمین‏های آبی روستا به دیم، سد مذکور باعث به وجود آمدن روش‏های آبیاری جدید در روستا نشده است و بالاخره تنها اثر مفید سد بر بخش کشاورزی افزایش رطوبت هوا و تاثیر مثبت آن بر پوشش گیاهی و محصولات کشاورزی.
 امکان گردشگري
سد تالوار به خاطر ايجاد درياچه اي عظيم با وسعت 33هزار هکتار و قرار گيري در مسير ارتباطي بيجار – همدان مي تواند بعنوان يک جاذبه گردشگري مناسب در منطقه عمل نمايد.  بر اساس گفته های مردم، وضعيت مطلوبي در آينده نزديک (با آبگيري کامل سد) در انتظار منطقه و روستاهاي پيرامون خواهد بود که فهرستی از نظرات بیان شده مردم به شرح زیر است:
امکان افزایش درآمد و اشتغال ناشی از افزایش گردشگری، آسیب رساندن گردشگران به محصولات مردم منطقه،  جذب گردشگر و امکان رونق یابی قیمت اراضی حاشیه سد
 تامین آب
     نکته ديگر اين که امکان آب رساني نه به اراضي باقي مانده و نه جهت تامین آب شرب روستاها با تکيه بر آب سد وجود ندارد  و نه از جانب دولت و نه از جانب روستاييان هيچ امکانی براي آبياري مزارع باقيمانده توسط آب سد وجود ندارد در این خصوص فهرستی از نظرات بیان شده مردم به شرح زیر است:
عدم امکان تامین آب شرب برای روستاها، عدم توجه به روستاهای نزدیک سد، عدم امکان آبیاری اراضی باقیمانده،  امکان فعالیت پرورش ماهی در سد
راههای ارتباطی
از بین بردن راه‏های ارتباطی روستا، از دیگر آثار اقتصادی سد بود. همانطور که در جدول هم آمده است نظرات مردم و مشاهدات محقق به شرح زیر است:
عبور و مرور بیش از حد ماشین‏های سنگین برای احداث سد، به جاده‏های روستا، عدم بازسازی راه های ارتباطی روستا پس از خرابی،  بهم خوردن راههای ارتباطی مابین مزارع و روستاهای دیگر
 بحث و نتیجه گیری:
هر سد دست كم 5 هزار هكتار اراضي جنگلي در بالادست و مخزن تا پايين دست را تخريب و تهديد مي‏كند. بنابراين سدسازي فعاليتي بيابان‏زا به شمار مي‏رود. هر سد سالانه برخي از آب تجديدپذير كشور را تبخير مي‏كند و سالانه تا 5 ميليارد متر مكعب يا بيشتر از آب تجديدپذير كشور از پشت سدها تبخير مي‏شود و دشت‏هاي پايين دست گاه دچار مشكلاتي مي‏شوند.
تاثير اقتصادي سد را مي توان در 2 بخش کشاورزي وگردشگري دسته بندي نمود. بر اساس داده هاي گردآوري شده از مردم و مسئولين، سد تالوار تاثير مثبتي بر افزايش توليدات کشاورزي روستاهاي پيرامون نخواهد داشت زيرا:
1-  اراضي آبي اين روستاها را که راندمان توليد محصولاتشان 3 برابر اراضي ديمي است را به زير آب برده است.
جدول (3) وضعیت اراضی آبی و دیم
نام روستا
مساحت اراضی دیم(هکتار)
میزان تولید(تن)
نسبت سطح/تولید
مساحت اراضی آبی(هکتار)
میزان تولید(تن)
نسبت سطح/تولید
کهریز
915
871
0.95
95
201
2.11
سیف آباد
370
305
0.82
71
192
2.7
جمع
5875
5465
0.926
653
1683
2.55
 
2-  امکان آبياري مزارع و باغات باقي مانده با آب سد وجود ندارد.
3-  فعاليت دامداري را محدودتر مي نمايد. اما امکان پرورش ماهي با استفاده درياچه سد ميسر مي شود. سرمايه گذاري کشاورزان بر روي اراضي باقي مانده مي تواند زمينه را براي بهبود ميزان توليد در واحد سطح به دنبال داشته باشد لذا با توجه به شرايط جديد که %90 از کشاورزان به دليل فروش بخشي از املاک شان براي احداث سد به مقادير متفاوتي از پول دست يافته اند مي توانند در اين زمينه اقدام نمايند، اما نکته جالب توجه در مورد هحوه هزینه کردن این پول ها این است که اکثرا به فکر برطرف نمودن مشکلات زندگی روزمره و یا سرمایه گذاری در شهرها هستند.
همچنين به لحاظ تامين آب مورد نياز روستاييان از سد تالوار؛ به صورت قطعي و مشخص هنوز هيچ اقدام و يا تصميمي از جانب وزارت نيرو اخذ نشده است در نتيجه روستاهاي پيرامون فعلا از اين بخش هيچ بهره اي نخواهند داشت.
آخرين تاثير اقتصادي را بخش گردشگري تشکيل مي دهد که هم به نظر مردم و هم به نظر مسئولين امکان رونق و توسعه در اين بخش براي روستاييان در آینده وجود دارد زيرا درياچه وسيع، پل هوايي، تاج مرتفع سد  و دسترسي به کوههاي چنگ الماس همگي بخشي از توانهاي جذب گردشگر براي اين منطقه به حساب مي آيند. فعال شدن توانهای مذکور جهت جذب گردشگر نیازمند ایجاد امکاناتی مانند راه ارتباطی مناسب، تاسیسات رفاهی و اقامتی و موارد دیگری است که فعلا هیچ کدام از اینها برای سد تالوار در نظر گرفته نشده است. بعلاوه، راههای ارتباطی روستایی هم در پی ساخت و ساز سد آسیب دیده است          
 
 
پیشنهادات
1-    در حال حاضر قطعا معلوم شده است که سدها، بيشتر از آنکه مفيد باشند زيان آور هستند و برخي از کشورها به دنبال راههاي جايگزين هستند حتي در ايران هم اقداماتي صورت گرفته است مانند سدهاي زير زميني، سدهاي لاستيکي و سدهاي کوچک خارج از بستر رود، لذا با توجه به اين که طرح مطالعاتي احداث چندين سد ديگر در کردستان به اتمام رسيده است، شايد براي کاستن از ميزان زيانباري اثرات سد، بهتر از روشهاي جديد استفاده شود.
2-    تدوين قوانين تشويقي از طرف مجلس براي جلوگيري از مهاجرت روستاييان و اقدام به اسکان مجدد در نقاطي که به صورت کارشناسي شده مکان يابي شده اند.
3-    اختصاص بخشي از درآمد سد به ساکنان روستاهايي که اراضي خود را از دست داده اند.
4-    ارشاد و راهنمايي اهالي روستاهاي پيرامون سد، براي بکارگيري روشها و شيوه هاي نوين کشت و کار و حفاظت از محيط زيست.
5-    بهبود راههاي ارتباطي و ايجاد امکانات کافي براي جذب گردشگر بويژه با در نظرداشتن جاذبه هاي ديگر در منطقه مانند کوههاي چنگ الماس و پل هوايي بر روي سد.
6-     با توجه به گستردگي کشت ديم در اراضي باقي مانده در پيرامون سد و با نظر به افزايش رطوبت هوا نسبت به قبل، بهتر است که کشاورزان از بذرهاي اصلاح شده جديد، با هماهنگي کارشناسان اداره جهاد و کشاورزي شهرستان اقدام نمايند.
7-    با کاهش مراتع شايد راه مناسب در جهت ادامه دامداري در روستاها بهتر باشد که روشهاي جديد استفاده شود.
8-    دولت نسبت به پرورش ماهي در سد با بهره گيري از نيروي انساني و جوان روستاهاي پيرامون اقدام نمايد.
9-    بخشداري چنگ الماس براي مکانيابي نقاط بهينه گردشگري پيرامون سد از کارشناسان ماهر استفاده نمايد و زيرساخت هاي لازم براي برقراري امکانات و تسهيلات براي گردشگران را فراهم نمايد.
 
 
منابع:
1-    کالين.ا. رنان ، تاريخ علم کمبريج –چاپ 6 –– ترجمه حسن افشار- تهران1388- نشر مرکز
2-    رضواني، محمدرضا(1390). برنامه ريزي توسعه روستايي در ايران. تهران: نشر قومس
3-    رحمتي، عليرضا ونظريان، اصغر(1389). آثار اقتصادي- اجتماعي و محيط زيستي سکونتگاههاي مشمول جابجايي ناشي از ايجاد سدها – گتوند کارون. پژوهشهاي محيط زيست، شماره2، صص 66-53
4-    شکویی، حسین(1387). فلسفه جغرافی. انتشارات گیتا شناسی، تهران
5-    کميته تخصصي نقش سد در توسعه و مديريت حوضه آبريز(1391). گزارش تخصصي، بازديد از سد ماملو، تهران ، مهر ماه 1391
6-     روابط عمومی شرکت آب منطقه ای زنجان- 1388
                     1.         http://www. Encyclopedia.com/Amsterdam_Holland,2012
                     2.         http://www. iranhydrology.com
                     3.         http://www.dams.org/reports.
                     4.         http://www.gap.gov.tr/tarkish/tarim/wsm2.pdf.
                     5.         ICID. CIID (2010). Role of dam for irrigation, drainage and flood control
                     6.         ICID.(2010)Role of dams for irrigation, drainage and flood control
                     7.         JIA Jinshjng, ICOLD President (2012). Joint efforts for better development of dams and reservoirs, Summary Report
                     8.         LEDEC. G. (2003). Good dam and bad dam. World Bank Sustainable Development Working Paper No. 16
                     9.         Sait Tahmiscioglu, M. (2008). Positive and negative impacts of dams on the environment. International congress river basin management: 760
                   10.       JIA Jinshjng, ICOLD President (2012). Joint efforts for better development of dams and reservoirs, Summary Report
                   11.       Dams and the world's water: 27-www.icold-cigb.org